DSCN9346Anyeuna urang tuluykeun deui ka belah kulon. Pahareup-hareup pisan jeung Gedung Merdéka atawa Musium Asia Afrika, di dinya aya wangunan urut toko buku Visser & Co. Tohaga kénéh ari wangunanna mah, ngan siga kosong waé teu dipaké nanaon. Ceunah baheula kungsi dipaké diskotik paragi jalma-jalam kawas “si éma (édanna manusa)” nyiar kasenangan.

Kuring teu pati apal ari perkara buku naon waé nu kungsi dipedalkeun ku Visser & Co., ngan aya baé anu cumantél dina ingetan, nyaéta cenah wangunan téh kungsi dipaké rahayat jang lalajo basa Konpérénsi Asia Afrika taun 1955. Di téras luhur éta wangunan jelema pagelek, silih séréd bakat ku hayang nempo Bung Karno, Gandhi jeung para pamingpin dunya nu séjénna.

Ari basa milangkala KAA nu ka-50 taun mah rahayat téh teu bisa lalajo bébas, tong boro rahayat biasa dalah wartawan ogé teu bisa laluasa. Hal ieu alatan jalan ti mimiti Hotél Savoy Homan nepika alun-alun ditutup jeung dijagaan ku tentara. Kajadian ieu tangtu matak pikeuheuleun jang sababaraha wartawan, malah Rosihan Anwar gé koatka gegeleneng.

Ngésér deui ka kulon saeutik, sebrangeun kantor PLN aya taneuh kosong nu pinuh ku jukut jeung barala, éta téh taneuh urut toko buku NV. Mij. Vorkink. Ngadeg taun 1896, Vorkink jadi pamedalan jeung pacitakan nu pangkolotna di sakuliah Bandung. Atuh di dieu ogé dilahirkeunna koran mimiti di Priangan, nu ngaranna Préangerbode.

Saanggeus Indonesia merdéka, ku pamaréntah toko buku ieu ngaranna diganti jadi toko buku Sumur Bandung. Dingaranna kitu téh sigana mah pédah deukeut wangunan toko buku jeung di kantor PLN aya sumur nu sok dikaramatkeun ku sawaréh jéléma.

Sababaraha buku nu kungsi dipedalkeun ku Vorkink nyaéta :  Gedenboek Toneelvereeniging Braga 1892-1957, Braga en de Bragaweg, Gids van Bandoengen Omstreken, jeung Gedenboek MOSVIA 1879-1929. Basa geus diganti jadi Sumur Bandung, buku-buku nu terbit téh di antarana waé : Uparaca Adat di Pasundan (R. Akip Prawira Soeganda, 1964), Saumur Jagong (Sjarif Amin, 1983), jeung Perjoangan Paguyuban Pasundan 1914-1942 (Sjarif Amin, 1984).

Taun 1926 gedung N.V. Mij. Vorkink kungsi digunakeun ku Bandoengsche Radio Vereeniging, nyaéta radio nu munggaran di Bandung. Siaranna sok ngagunakeun lanté dua, tapi hanjakal radio téh umurna teu lila. Alatan kakurangan waragad, nyak tilu taun ti mimiti siaran, radio ieu ahirna dicokot ku NIROM (Nederlandsch Indische Radio Omroep Maatschappij).

Sabenerna toko buku jaman baheula di bandung téh loba, ngan nu geus dituliskeun di luhur mah pédah wé kaitung sawewengkon kénéh, jadi lamun ngahaja dipapay atawa dipaluruh téh rada ngagunduk meueusan, teu pajauh teuing. Lian ti éta, toko buku-toko buku nu séjén mah arang langka riwayatna dituliskeun dina buku, nya mun seug  hayang apal téa mah kapaksa kudu leuwih lantip maluruhna.

Ieu mah bisi aya nu panasaran, naon waé cenah toko buku nu séjénna téh? Tah kuring baris méré nyaho :  Gebroeders Kleijne & Co. (Jl. Katja-katja Wetan), J.H. de Boer Jr. (Burgermeester Kuhrweg), J.H. Seelig en Zoon (Bragaweg), N.V. Christelijke Boekhandel voor Nederlandsch Indie (Soeniaradjaweg 41a-43), N.V. Handelsmij (Groote Postweg West 92), N.V. Macotte (Groote Postweg Oost), Nikko Japansch Fotograaf (Groote Postweg 10), Post & Telegraafkantoor (Groote Postweg 47), Sluyters & Co. (Groote Postweg West 173).

Tangtu nu luhur mah macana matak lieur da kawantu basa Walanda hungkul, tah anyeuna mah kuring baris méré nyaho ngaran toko buku nu rada gampang dibacana : Aurora (Gardoedjatiweg 40), Boen Hwa (Tjikakak 69), CV. Ganaco (Jl. Perintis Kemerdekaan), CV. Remaja Karya (Jl. Ibu Inggit Garnasih jeung Jl. Raya Cimahi-Padalarang), Gembala Islam (Gang Pak Gade), Kaoeum Moeda (Groote Postweg), Minerva (Jl. Merdeka 13), TB. Al Maarif (Jl Tamblong), TB. Alumni (Jl. Dago), TB. Angkasa (Jl. Merdeka), TB. Antariksa (Jl. Dago), TB. Dahlan (Jl. Otista), TB. Elvira (Jl. Dago), TB. Indira (Jl. Braga), TB. Insulinde (Jl. Otista), TB. Intervarsity (Jl. Braga), TB. Lucu (Jl. Karapitan), TB. Malabar (Jl. Otista), TB. Maranatha (Jl. Ibu Inggit Garnasih), jeung masih réa deui. [ ]

Advertisements